Επιμέλεια Τέκνων: Τι ισχύει μετά τον χωρισμό ή το διαζύγιο των γονέων;

Ο χωρισμός των γονέων αποτελεί μια σημαντική αλλαγή στην οικογενειακή ζωή, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ανήλικα παιδιά. Ένα από τα βασικότερα ζητήματα που ανακύπτουν είναι ο καθορισμός της επιμέλειας, του τόπου διαμονής και του τρόπου συμμετοχής κάθε γονέα στην ανατροφή του παιδιού.

Ποιος αποφασίζει για την επιμέλεια; Μπορούν και οι δύο γονείς να συμμετέχουν στις αποφάσεις; Τι συμβαίνει όταν δεν υπάρχει συμφωνία;

Η ελληνική νομοθεσία, ιδίως μετά τον Ν. 4800/2021, προβλέπει ως γενικό κανόνα τη συνέχιση της από κοινού και εξίσου άσκησης της γονικής μέριμνας μετά τη διάσταση ή το διαζύγιο.

Ωστόσο, κάθε οικογενειακή υπόθεση έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες. Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού αποτελεί πάντοτε το καθοριστικό κριτήριο.

1. Τι είναι η επιμέλεια τέκνων;

Η επιμέλεια αποτελεί μέρος της ευρύτερης έννοιας της γονικής μέριμνας.

Σύμφωνα με το άρθρο 1518 του Αστικού Κώδικα, περιλαμβάνει ιδίως:

• Την ανατροφή και καθημερινή φροντίδα του παιδιού.

• Την επίβλεψη και προστασία του.

• Τη μόρφωση και την εκπαίδευσή του.

• Τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του.

• Τη μέριμνα για τη σωματική, ψυχική και κοινωνική ανάπτυξή του.

Η γονική μέριμνα είναι ευρύτερη, καθώς περιλαμβάνει επίσης τη διοίκηση της περιουσίας και τη νόμιμη εκπροσώπηση του παιδιού.

Σημαντικό: Η γονική μέριμνα, η επιμέλεια και η επικοινωνία είναι διαφορετικές νομικές έννοιες και δεν πρέπει να συγχέονται.

2. Ποιος έχει την επιμέλεια μετά το διαζύγιο;

Σύμφωνα με το άρθρο 1513 ΑΚ, μετά το διαζύγιο ή τη διακοπή της συμβίωσης, οι γονείς κατά κανόνα εξακολουθούν να ασκούν από κοινού και εξίσου τη γονική μέριμνα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί υποχρεωτικά διαμένει ίσο χρονικό διάστημα με τον καθένα.

Οι γονείς μπορούν να συμφωνήσουν διαφορετική κατανομή της άσκησης της γονικής μέριμνας, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του άρθρου 1514 ΑΚ.

Σε περίπτωση διαφωνίας, το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να καθορίσει τον τρόπο άσκησής της, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες και το συμφέρον του παιδιού.

Δεν προβλέπεται αυτόματη ανάθεση της επιμέλειας στη μητέρα ή στον πατέρα λόγω φύλου.

3. Πώς καθορίζεται η επιμέλεια όταν οι γονείς διαφωνούν;

Η διαδικασία περιλαμβάνει ορισμένα βασικά στάδια.

1ο στάδιο – Αξιολόγηση των πραγματικών συνθηκών

Εξετάζονται οι ανάγκες του παιδιού, η ηλικία του, η σχολική του καθημερινότητα, η κατάσταση της υγείας του και οι σχέσεις του με τους γονείς.

Επίσης αξιολογούνται οι συνθήκες διαβίωσης και η δυνατότητα κάθε γονέα να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του.

2ο στάδιο – Εξέταση της δυνατότητας συμφωνίας

Οι γονείς μπορούν να επιδιώξουν συναινετική ρύθμιση σχετικά με την άσκηση της επιμέλειας, τον τόπο διαμονής και την επικοινωνία.

Μια σαφής συμφωνία μπορεί να περιορίσει τις μελλοντικές διαφωνίες και να εξασφαλίσει μεγαλύτερη σταθερότητα στην καθημερινότητα του παιδιού.

3ο στάδιο – Συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων

Όταν δεν υπάρχει συμφωνία, εξετάζονται τα πραγματικά περιστατικά και τα νόμιμα αποδεικτικά μέσα που είναι χρήσιμα για τη δικαστική κρίση.

4ο στάδιο – Δικαστική ρύθμιση

Το δικαστήριο καθορίζει την κατάλληλη ρύθμιση με βάση το συμφέρον του παιδιού.

Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να ρυθμίσει ειδικότερα την άσκηση της γονικής μέριμνας ή να προβεί στην κατανομή ή ανάθεσή της σύμφωνα με τον νόμο.

4. Ποια κριτήρια λαμβάνει υπόψη το δικαστήριο;

Κάθε περίπτωση εξετάζεται εξατομικευμένα.

Το δικαστήριο συνεκτιμά ιδίως:

Τη σχέση του παιδιού με κάθε γονέα. Εξετάζεται η ποιότητα και η σταθερότητα των οικογενειακών σχέσεων.

Τη δυνατότητα καθημερινής φροντίδας. Αξιολογείται κατά πόσο καλύπτονται οι ανάγκες ανατροφής, εκπαίδευσης και προστασίας.

Τη σταθερότητα του περιβάλλοντος. Λαμβάνονται υπόψη η καθημερινότητα, οι οικογενειακοί δεσμοί και οι συνθήκες διαβίωσης.

Τη συνεργασία μεταξύ των γονέων. Εξετάζεται η συμπεριφορά κάθε γονέα και η δυνατότητα σεβασμού των δικαιωμάτων του άλλου.

Τη γνώμη του παιδιού. Ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του, η γνώμη του ζητείται και συνεκτιμάται.

Το οικονομικό εισόδημα ενός γονέα δεν αποτελεί από μόνο του αποφασιστικό κριτήριο για την ανάθεση της επιμέλειας.

5. Συνεπιμέλεια: Σημαίνει ότι το παιδί μένει μισό χρόνο με κάθε γονέα;

Όχι απαραίτητα.

Η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας δεν ταυτίζεται με υποχρεωτική ισόχρονη διαμονή του παιδιού στις δύο κατοικίες.

Η συνεπιμέλεια προϋποθέτει κατάλληλη οργάνωση των γονικών αρμοδιοτήτων και του τρόπου λήψης αποφάσεων.

Ο χρόνος διαμονής και επικοινωνίας καθορίζεται σύμφωνα με τις ιδιαίτερες συνθήκες και τις ανάγκες του παιδιού.

Σημασία έχει η διαμόρφωση μιας ρύθμισης που μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη, χωρίς να προκαλεί αναστάτωση στην καθημερινότητα και την ανάπτυξή του.

6. Ποιος αποφασίζει για το σχολείο, την υγεία και τις σημαντικές επιλογές του παιδιού;

Ορισμένες αποφάσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον του παιδιού.

Σύμφωνα με το άρθρο 1519 ΑΚ, ακόμη και όταν η επιμέλεια ασκείται από τον έναν γονέα ή έχει κατανεμηθεί μεταξύ των γονέων, σημαντικά ζητήματα, όπως η ονοματοδοσία, το θρήσκευμα, σοβαρά θέματα υγείας και εκπαιδευτικές επιλογές που επιδρούν αποφασιστικά στο μέλλον του παιδιού, αντιμετωπίζονται με τους ειδικούς κανόνες κοινής λήψης αποφάσεων.

Διαφορετική είναι η αντιμετώπιση των συνηθισμένων καθημερινών ή επειγουσών πράξεων.

Για τον λόγο αυτό, ακόμη και μια συμφωνία περί επιμέλειας πρέπει να διατυπώνεται με προσοχή.

7. Μπορεί ένας γονέας να μετακομίσει με το παιδί σε άλλη πόλη;

Η αλλαγή τόπου διαμονής μπορεί να δημιουργήσει σημαντικά νομικά ζητήματα.

Όταν η μεταβολή επηρεάζει ουσιωδώς το δικαίωμα επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το παιδί, απαιτείται, σύμφωνα με το άρθρο 1519 ΑΚ, προηγούμενη έγγραφη συμφωνία των γονέων ή προηγούμενη δικαστική απόφαση.

Παράδειγμα: Ένας γονέας επιθυμεί να μετακομίσει με το παιδί από τη Λάρισα στην Αθήνα. Εφόσον η μετακόμιση επηρεάζει ουσιωδώς την επικοινωνία με τον άλλο γονέα, δεν αρκεί απλώς μια μονομερής απόφαση.

Πριν από οποιαδήποτε σημαντική μετακίνηση, είναι σκόπιμο να εξετάζονται η ισχύουσα ρύθμιση και οι νόμιμες προϋποθέσεις.

8. Τι γίνεται με την επικοινωνία του άλλου γονέα;

Η επικοινωνία αποτελεί διακριτό ζήτημα από την επιμέλεια.

Σύμφωνα με το άρθρο 1520 ΑΚ, ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το παιδί έχει δικαίωμα και υποχρέωση επικοινωνίας μαζί του, ενώ η σχετική ρύθμιση πρέπει να εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού.

Το πρόγραμμα επικοινωνίας μπορεί να περιλαμβάνει:

• Συγκεκριμένες ημέρες και ώρες.

• Διανυκτερεύσεις.

• Σαββατοκύριακα.

• Εορτές και σχολικές διακοπές.

• Τηλεφωνική και ηλεκτρονική επικοινωνία.

Ο νόμος προβλέπει τεκμήριο χρόνου φυσικής επικοινωνίας στο ένα τρίτο του συνολικού χρόνου, το οποίο δεν αποτελεί άκαμπτο κανόνα και προσαρμόζεται στις ειδικές περιστάσεις και στο συμφέρον του παιδιού.

Η παρεμπόδιση της επικοινωνίας χωρίς νόμιμη δικαιολογία μπορεί να έχει έννομες συνέπειες.

9. Μπορεί να αφαιρεθεί η επιμέλεια από έναν γονέα;

Ναι, εφόσον συντρέχουν οι αυστηρές νόμιμες προϋποθέσεις.

Το άρθρο 1532 ΑΚ προβλέπει τη δυνατότητα δικαστικής παρέμβασης σε περιπτώσεις κακής άσκησης της γονικής μέριμνας.

Ενδεικτικά, μπορεί να εξεταστούν περιστατικά σοβαρής παραμέλησης, κακοποιητικής συμπεριφοράς ή συστηματικής παραβίασης γονικών υποχρεώσεων.

Η αφαίρεση ή ο περιορισμός της άσκησης της γονικής μέριμνας δεν πραγματοποιείται αυτομάτως. Απαιτείται αξιολόγηση των συγκεκριμένων περιστατικών και δικαστική κρίση.

Σε περιπτώσεις άμεσου κινδύνου μπορούν να εξεταστούν και επείγοντα μέτρα προστασίας.

10. Μπορεί να τροποποιηθεί μια απόφαση επιμέλειας;

Ναι. Οι οικογενειακές συνθήκες μεταβάλλονται και μια υπάρχουσα δικαστική ρύθμιση μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να χρειάζεται επανεξέταση.

Ενδεικτικά, λόγοι επανεξέτασης μπορεί να είναι:

• Σημαντική αλλαγή των αναγκών του παιδιού.

• Μεταβολή των συνθηκών κατοικίας ή φροντίδας.

• Σοβαρές δυσκολίες εφαρμογής της υπάρχουσας ρύθμισης.

• Νέα πραγματικά περιστατικά που επηρεάζουν την ασφάλεια ή την ομαλή ανάπτυξη του παιδιού.

Δεν αρκεί απλώς η επιθυμία ενός γονέα να αλλάξει η ισχύουσα απόφαση. Πρέπει να εξετάζεται αν η μεταβολή δικαιολογείται νομικά και εξυπηρετεί το συμφέρον του τέκνου.

11. Συχνές ερωτήσεις για την επιμέλεια τέκνων

Η μητέρα έχει αυτομάτως την επιμέλεια μετά το διαζύγιο;

Όχι. Ο νόμος δεν προβλέπει αυτόματο προβάδισμα της μητέρας λόγω φύλου.

Μπορεί ο πατέρας να ζητήσει αποκλειστική επιμέλεια;

Ναι. Κάθε γονέας μπορεί να ζητήσει την κατάλληλη δικαστική ρύθμιση, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις.

Μπορεί να υπάρξει συνεπιμέλεια χωρίς ίσο χρόνο διαμονής;

Ναι. Η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας δεν απαιτεί υποχρεωτικά ίσο χρόνο διαμονής του παιδιού με τους δύο γονείς.

Αν το παιδί δεν θέλει να επικοινωνεί με έναν γονέα, τι γίνεται;

Η γνώμη του παιδιού συνεκτιμάται σύμφωνα με την ηλικία και την ωριμότητά του. Δεν αποτελεί, όμως, σε κάθε περίπτωση το μοναδικό κριτήριο. Εξετάζονται οι λόγοι άρνησης και το συμφέρον του.

Αν ο άλλος γονέας δεν πληρώνει διατροφή, μπορώ να διακόψω την επικοινωνία;

Όχι αυτομάτως. Η υποχρέωση διατροφής και το δικαίωμα επικοινωνίας είναι διαφορετικά νομικά ζητήματα.

Μπορώ να αλλάξω το σχολείο του παιδιού χωρίς συναίνεση;

Εξαρτάται από τη φύση της εκπαιδευτικής απόφασης, την ισχύουσα ρύθμιση και τις διατάξεις για τα σημαντικά ζητήματα επιμέλειας.

Πόσο χρόνο χρειάζεται μια δικαστική υπόθεση επιμέλειας;

Δεν υπάρχει ενιαίος χρόνος. Η διάρκεια εξαρτάται από τη διαδικασία, τον προγραμματισμό του δικαστηρίου και τις ιδιαίτερες συνθήκες της υπόθεσης.

12. Γιατί είναι σημαντική η έγκαιρη νομική καθοδήγηση;

Μια διαφορά επιμέλειας δεν αφορά μόνο τη νομική σχέση μεταξύ των γονέων. Επηρεάζει την καθημερινότητα, την εκπαίδευση, τις οικογενειακές σχέσεις και τη συναισθηματική σταθερότητα του παιδιού.

Η κατάλληλη νομική προετοιμασία συμβάλλει:

• Στην κατανόηση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων κάθε γονέα.

• Στη διαμόρφωση σαφών και εφαρμόσιμων συμφωνιών.

• Στη συγκέντρωση των απαραίτητων αποδεικτικών στοιχείων.

• Στην αντιμετώπιση διαφωνιών για τη διαμονή και την επικοινωνία.

• Στην προστασία του συμφέροντος του ανήλικου τέκνου.

Η κατάλληλη ρύθμιση δεν είναι απαραίτητα η ίδια για όλες τις οικογένειες. Πρέπει να ανταποκρίνεται στα πραγματικά δεδομένα και στις ιδιαίτερες ανάγκες του κάθε παιδιού.

Κάθε υπόθεση εξετάζεται με βάση τις ισχύουσες διατάξεις και τα ιδιαίτερα πραγματικά περιστατικά, με πρωταρχικό γνώμονα την προστασία του συμφέροντος του παιδιού.