Συνεπιμέλεια Τέκνων: Τι ισχύει στην πράξη μετά τον χωρισμό ή το διαζύγιο;

Η συνεπιμέλεια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του Οικογενειακού Δικαίου, καθώς αφορά τη συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή, τη φροντίδα και τη λήψη αποφάσεων για το ανήλικο παιδί τους μετά τον χωρισμό.

Συνεπιμέλεια σημαίνει ότι το παιδί πρέπει να μένει μισό χρόνο με κάθε γονέα; Ποιος αποφασίζει για το σχολείο, την υγεία και τον τόπο διαμονής του; Τι συμβαίνει όταν οι γονείς διαφωνούν;

Η ελληνική νομοθεσία, ιδίως μετά τον Ν. 4800/2021, προβλέπει ως γενικό κανόνα τη συνέχιση της από κοινού και εξίσου άσκησης της γονικής μέριμνας από τους δύο γονείς.

Στην πράξη, ωστόσο, η συνεπιμέλεια δεν σημαίνει υποχρεωτικά ίση χρονική κατανομή της διαμονής του παιδιού ούτε ότι όλες οι καθημερινές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται από κοινού.

Πρωταρχικό κριτήριο είναι πάντοτε το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.

1. Τι είναι η συνεπιμέλεια;

Ο όρος «συνεπιμέλεια» χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κοινή συμμετοχή των γονέων στην άσκηση της επιμέλειας του παιδιού.

Νομικά, πρέπει να διακρίνεται η επιμέλεια από την ευρύτερη έννοια της γονικής μέριμνας, η οποία περιλαμβάνει και τη διοίκηση της περιουσίας και τη νόμιμη εκπροσώπηση του ανηλίκου.

Σύμφωνα με το άρθρο 1513 ΑΚ, μετά το διαζύγιο ή τη διακοπή της συμβίωσης, οι γονείς εξακολουθούν, κατά κανόνα, να ασκούν από κοινού και εξίσου τη γονική μέριμνα.

Στην πράξη, η κοινή άσκηση μπορεί να αφορά:

• Τη συμμετοχή στην ανατροφή και τη φροντίδα του παιδιού.

• Τη λήψη σημαντικών αποφάσεων για την εκπαίδευση και την υγεία του.

• Την οργάνωση της καθημερινότητάς του.

• Τον καθορισμό του τόπου διαμονής και του χρόνου επικοινωνίας.

• Την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στη ζωή του.

Η συνεπιμέλεια απαιτεί ένα λειτουργικό πλαίσιο άσκησης των γονικών αρμοδιοτήτων, προσαρμοσμένο στις ανάγκες του παιδιού.

2. Είναι υποχρεωτική η συνεπιμέλεια μετά το διαζύγιο;

Η από κοινού και εξίσου άσκηση της γονικής μέριμνας αποτελεί τον γενικό κανόνα που προβλέπει ο Αστικός Κώδικας.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εφαρμόζεται υποχρεωτικά με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις οικογένειες.

Οι γονείς μπορούν, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να συμφωνήσουν διαφορετική κατανομή των αρμοδιοτήτων τους.

Όταν η κοινή άσκηση δεν είναι δυνατή ή δεν εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού, μπορεί να απαιτείται δικαστική ρύθμιση.

Συνεπώς, η κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας αποτελεί τη νομοθετική αφετηρία, όχι όμως μια άκαμπτη λύση που εφαρμόζεται ανεξάρτητα από τις πραγματικές συνθήκες.

3. Σημαίνει η συνεπιμέλεια ότι το παιδί μένει 50% με κάθε γονέα;

Όχι. Πρόκειται για μία από τις συνηθέστερες παρανοήσεις.

Η κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά ότι το παιδί πρέπει να μοιράζει τον χρόνο διαμονής του ισόποσα μεταξύ δύο κατοικιών.

Ο καθορισμός του χρόνου διαμονής εξαρτάται από τις ιδιαίτερες ανάγκες του.

Εξετάζονται, μεταξύ άλλων:

• Η ηλικία του παιδιού.

• Η σχολική και καθημερινή του δραστηριότητα.

• Η απόσταση μεταξύ των κατοικιών των γονέων.

• Οι επαγγελματικές υποχρεώσεις τους.

• Η ανάγκη σταθερού προγράμματος.

• Η δυνατότητα ουσιαστικής φροντίδας από κάθε γονέα.

Παράδειγμα: Οι γονείς κατοικούν σε διαφορετικές περιοχές και το παιδί φοιτά σε συγκεκριμένο σχολείο. Μπορεί να συμφωνηθεί κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας, με κύρια κατοικία του παιδιού στον έναν γονέα και συγκεκριμένο πρόγραμμα επικοινωνίας και διαμονής με τον άλλο.

Η ρύθμιση πρέπει να εξυπηρετεί την ομαλή καθημερινότητα του παιδιού και όχι να αποτελεί απλώς μια αριθμητική κατανομή χρόνου.

4. Ποιες αποφάσεις λαμβάνουν από κοινού οι γονείς;

Η συνεπιμέλεια προϋποθέτει συνεργασία σε ουσιώδη ζητήματα που αφορούν τη ζωή και την ανάπτυξη του παιδιού.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν:

Εκπαίδευση: Αποφάσεις για σημαντικές εκπαιδευτικές επιλογές που επηρεάζουν αποφασιστικά το μέλλον του παιδιού.

Υγεία: Αποφάσεις για ουσιώδη ζητήματα ιατρικής φροντίδας, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων για επείγοντα και εντελώς τρέχοντα θέματα.

Τόπος διαμονής: Αποφάσεις που αφορούν τη μόνιμη εγκατάσταση και ενδεχόμενη μεταβολή της κατοικίας.

Ανατροφή: Η γενικότερη συμμετοχή στην ανάπτυξη, την προστασία και τη διαπαιδαγώγηση του παιδιού.

Ο νόμος διακρίνει τις σημαντικές αποφάσεις από τις συνηθισμένες πράξεις καθημερινής φροντίδας.

Έτσι, δεν απαιτείται κατ' ανάγκη κοινή απόφαση για κάθε απλή καθημερινή ανάγκη, όπως η οργάνωση του φαγητού ή του ημερήσιου προγράμματος.

5. Πώς καθορίζεται ο χρόνος διαμονής και επικοινωνίας;

Ο χρόνος που περνά το παιδί με κάθε γονέα αποτελεί ουσιαστικό ζήτημα της πρακτικής εφαρμογής της συνεπιμέλειας.

Οι γονείς μπορούν να διαμορφώσουν πρόγραμμα προσαρμοσμένο στην ηλικία, τις δραστηριότητες και τις ιδιαίτερες ανάγκες του παιδιού.

Ενδεικτικά, μπορούν να ρυθμιστούν:

1. Οι ημέρες καθημερινής παρουσίας ή διαμονής με κάθε γονέα.

2. Τα Σαββατοκύριακα και οι διανυκτερεύσεις.

3. Οι σχολικές διακοπές.

4. Οι εορτές και οι αργίες.

5. Η τηλεφωνική και διαδικτυακή επικοινωνία.

6. Ο τρόπος παραλαβής και επιστροφής του παιδιού.

Το άρθρο 1520 ΑΚ προβλέπει τεκμήριο χρόνου φυσικής επικοινωνίας στο ένα τρίτο του συνολικού χρόνου για τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το παιδί, με τις προσαρμογές και εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος.

Το τεκμήριο αυτό αφορά την επικοινωνία και δεν σημαίνει υποχρεωτική κατανομή της επιμέλειας κατά ποσοστό ένα τρίτο ή δύο τρίτα.

6. Μπορούν οι γονείς να συμφωνήσουν μόνοι τους για τη συνεπιμέλεια;

Ναι. Η συναινετική ρύθμιση αποτελεί σημαντική δυνατότητα όταν οι γονείς μπορούν να καταλήξουν σε κοινή λύση.

Με έγγραφο βεβαίας χρονολογίας μπορούν, σύμφωνα με το άρθρο 1514 ΑΚ, να καθορίσουν διαφορετική κατανομή της άσκησης της γονικής μέριμνας και να ρυθμίσουν τον τόπο κατοικίας και την επικοινωνία.

Μια ολοκληρωμένη συμφωνία είναι σκόπιμο να προβλέπει με σαφήνεια:

• Τη συμμετοχή κάθε γονέα στη λήψη αποφάσεων.

• Την κατοικία του παιδιού.

• Το πρόγραμμα διαμονής και επικοινωνίας.

• Την ενημέρωση για ζητήματα υγείας και εκπαίδευσης.

• Τον τρόπο αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών.

• Τη διαδικασία επίλυσης μελλοντικών διαφωνιών.

Η σαφής διατύπωση των όρων μπορεί να περιορίσει παρερμηνείες και συγκρούσεις κατά την εφαρμογή της συμφωνίας.

7. Τι γίνεται όταν οι γονείς διαφωνούν;

Η συνεπιμέλεια μπορεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες όταν οι γονείς αδυνατούν να συνεργαστούν.

Οι διαφωνίες μπορεί να αφορούν το σχολείο, την κατοικία, την οργάνωση της καθημερινότητας ή άλλες σημαντικές επιλογές.

Σε τέτοιες περιπτώσεις εξετάζονται τα πραγματικά περιστατικά, η φύση της διαφωνίας και οι δυνατότητες νόμιμης επίλυσής της.

Όταν δεν επιτυγχάνεται συμφωνία, μπορεί να απαιτείται προσφυγή στο αρμόδιο δικαστήριο.

Το δικαστήριο αξιολογεί ιδίως:

• Το συμφέρον του παιδιού.

• Τη συμπεριφορά και τη συνεργασία των γονέων.

• Τις πραγματικές δυνατότητες εφαρμογής της κοινής άσκησης.

• Την τήρηση προηγούμενων συμφωνιών ή αποφάσεων.

• Τυχόν περιστατικά που επηρεάζουν την ασφάλεια και τη σταθερότητα του παιδιού.

Η ύπαρξη διαφωνιών δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι η συνεπιμέλεια πρέπει να παύσει. Απαιτείται αξιολόγηση της σοβαρότητας και των συνεπειών τους.

8. Μπορεί ένας γονέας να μετακομίσει με το παιδί σε άλλη πόλη;

Η αλλαγή τόπου διαμονής μπορεί να επηρεάζει ουσιωδώς την εφαρμογή της συνεπιμέλειας.

Σύμφωνα με το άρθρο 1519 ΑΚ, όταν η μεταβολή του τόπου διαμονής επηρεάζει ουσιωδώς το δικαίωμα επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το παιδί, απαιτείται προηγούμενη έγγραφη συμφωνία ή προηγούμενη δικαστική απόφαση.

Παράδειγμα: Οι γονείς κατοικούν στη Λάρισα και έχουν οργανώσει τη συμμετοχή τους στην καθημερινότητα του παιδιού. Ο ένας επιθυμεί να μετακομίσει με το παιδί στη Θεσσαλονίκη.

Πριν από τη μεταβολή πρέπει να εξεταστούν οι συνέπειες στην επικοινωνία, στις μετακινήσεις και στη σχολική ζωή του παιδιού, καθώς και οι αντίστοιχες νόμιμες προϋποθέσεις.

9. Μπορεί να τροποποιηθεί μια συμφωνία συνεπιμέλειας;

Ναι. Οι ανάγκες των παιδιών και οι συνθήκες ζωής των οικογενειών μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.

Μια συμφωνία ή δικαστική ρύθμιση μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να χρειάζεται τροποποίηση.

Ενδεικτικά, μπορεί να ανακύψουν αλλαγές σχετικά με:

• Την κατοικία των γονέων.

• Το σχολικό πρόγραμμα του παιδιού.

• Τις ανάγκες υγείας ή φροντίδας.

• Τη δυνατότητα εφαρμογής του υπάρχοντος προγράμματος.

• Τις επαγγελματικές ή οικογενειακές συνθήκες.

Κάθε τροποποίηση πρέπει να εξετάζεται με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού και σύμφωνα με την προβλεπόμενη νόμιμη διαδικασία.

10. Συχνές ερωτήσεις για τη συνεπιμέλεια

Είναι η συνεπιμέλεια υποχρεωτική;

Η από κοινού και εξίσου άσκηση της γονικής μέριμνας αποτελεί τον γενικό κανόνα, αλλά είναι δυνατές διαφορετικές ρυθμίσεις υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις.

Σημαίνει συνεπιμέλεια ότι το παιδί μένει 15 ημέρες με κάθε γονέα;

Όχι. Δεν υπάρχει γενική υποχρέωση ισόχρονης διαμονής.

Πρέπει οι γονείς να συμφωνούν για κάθε καθημερινή απόφαση;

Όχι απαραίτητα. Πρέπει να διακρίνονται οι συνήθεις πράξεις καθημερινής φροντίδας από τις σημαντικές αποφάσεις.

Μπορεί να υπάρξει συνεπιμέλεια όταν οι γονείς κατοικούν σε διαφορετικές πόλεις;

Δεν αποκλείεται εκ των προτέρων, αλλά πρέπει να αξιολογείται αν είναι πρακτικά εφαρμόσιμη και αν εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού.

Τι συμβαίνει αν ο ένας γονέας δεν τηρεί τη συμφωνία;

Ανάλογα με τη φύση και τη σοβαρότητα της παράβασης, μπορούν να εξεταστούν τα προβλεπόμενα νομικά μέσα.

Μπορεί να αλλάξει μια δικαστική ρύθμιση συνεπιμέλειας;

Ναι, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις για τροποποίησή της.

Έχει σημασία η γνώμη του παιδιού;

Ναι. Η γνώμη του ζητείται και συνεκτιμάται ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του, χωρίς να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο.

11. Γιατί είναι σημαντική η σωστή νομική ρύθμιση της συνεπιμέλειας;

Η συνεπιμέλεια δεν εξαντλείται σε μια γενική συμφωνία ότι οι γονείς θα συμμετέχουν από κοινού στη ζωή του παιδιού.

Για να λειτουργήσει αποτελεσματικά, χρειάζεται σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων, ρεαλιστικό πρόγραμμα και πρόβλεψη για τις περιπτώσεις στις οποίες προκύπτουν διαφωνίες.

Η κατάλληλη νομική καθοδήγηση συμβάλλει:

• Στη διαμόρφωση λειτουργικών συμφωνιών.

• Στον σαφή καθορισμό των γονικών αρμοδιοτήτων.

• Στη ρύθμιση του χρόνου διαμονής και επικοινωνίας.

• Στην αντιμετώπιση δυσκολιών εφαρμογής.

• Στην προστασία των δικαιωμάτων των γονέων και του συμφέροντος του παιδιού.

Η ουσία της συνεπιμέλειας βρίσκεται στην υπεύθυνη συμμετοχή των γονέων στη ζωή του παιδιού και όχι σε μια τυπική ή αριθμητική κατανομή δικαιωμάτων.

Κάθε υπόθεση αξιολογείται με βάση τις ιδιαίτερες οικογενειακές συνθήκες, τις ισχύουσες διατάξεις και το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.