Οικογενειακή Στέγη μετά τον Χωρισμό: Ποιος έχει δικαίωμα να παραμείνει στην κατοικία;

Η οικογενειακή στέγη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που ανακύπτουν όταν οι σύζυγοι αποφασίζουν να διακόψουν την έγγαμη συμβίωσή τους.

Ποιος έχει δικαίωμα να παραμείνει στο σπίτι μετά τον χωρισμό; Μπορεί ο ένας σύζυγος να ζητήσει την αποχώρηση του άλλου; Τι συμβαίνει όταν το ακίνητο ανήκει αποκλειστικά στον έναν σύζυγο ή όταν υπάρχουν ανήλικα παιδιά;

Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει τη δυνατότητα δικαστικής παραχώρησης της χρήσης της οικογενειακής κατοικίας, με βάση τις ιδιαίτερες συνθήκες των συζύγων και το συμφέρον των παιδιών.

Η ρύθμιση αυτή αποσκοπεί στην προστασία της οικογενειακής ζωής κατά τη διάρκεια της διάστασης, όταν η συνέχιση της κοινής διαμονής δεν είναι πλέον εφικτή.

1. Τι θεωρείται οικογενειακή στέγη;

Ως οικογενειακή στέγη νοείται το ακίνητο που χρησιμοποιείται ως κύρια κατοικία των συζύγων κατά τη διάρκεια της έγγαμης συμβίωσής τους.

Μπορεί να πρόκειται για:

• Ιδιόκτητη κατοικία του ενός συζύγου.

• Κατοικία που ανήκει και στους δύο συζύγους.

• Μισθωμένο διαμέρισμα ή μονοκατοικία.

• Κατοικία που χρησιμοποιείται με άλλο νόμιμο δικαίωμα.

Καθοριστική σημασία έχει η πραγματική χρήση του ακινήτου ως κύριας οικογενειακής κατοικίας και όχι αποκλειστικά το ιδιοκτησιακό καθεστώς.

Μια εξοχική ή δευτερεύουσα κατοικία δεν υπάγεται αυτομάτως στην ειδική προστασία της οικογενειακής στέγης.

2. Τι προβλέπει το άρθρο 1393 του Αστικού Κώδικα;

Σύμφωνα με το άρθρο 1393 ΑΚ, σε περίπτωση διακοπής της έγγαμης συμβίωσης, το δικαστήριο μπορεί να παραχωρήσει στον έναν σύζυγο την αποκλειστική χρήση ολόκληρης ή μέρους της οικογενειακής κατοικίας.

Για την παραχώρηση αυτή λαμβάνονται υπόψη:

• Οι ιδιαίτερες συνθήκες ζωής κάθε συζύγου.

• Οι λόγοι επιείκειας που δικαιολογούν την παραχώρηση.

• Το συμφέρον των ανήλικων τέκνων, εφόσον υπάρχουν.

• Οι πραγματικές ανάγκες στέγασης.

• Οι οικονομικές και οικογενειακές συνθήκες.

Η χρήση μπορεί να παραχωρηθεί ακόμη και στον σύζυγο που δεν είναι ιδιοκτήτης του ακινήτου.

Η δικαστική απόφαση δεν μεταβάλλει την κυριότητα της κατοικίας, αλλά ρυθμίζει το δικαίωμα χρήσης της κατά τη διάρκεια της διάστασης.

3. Ποιος έχει δικαίωμα να παραμείνει στο σπίτι μετά τον χωρισμό;

Δεν υπάρχει γενικός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο παραμένει υποχρεωτικά στην οικογενειακή κατοικία ο ιδιοκτήτης ή ο οικονομικά ισχυρότερος σύζυγος.

Αντίστοιχα, δεν προβλέπεται αυτόματη παραχώρηση της κατοικίας στη σύζυγο ή στον σύζυγο που διαμένει με τα παιδιά.

Το δικαστήριο εξετάζει τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περίπτωσης.

Ενδεικτικά, μπορεί να συνεκτιμηθούν:

Η ανάγκη στέγασης: Εάν ένας σύζυγος διαθέτει άλλη κατάλληλη κατοικία ή έχει τη δυνατότητα να μισθώσει ακίνητο.

Η οικονομική κατάσταση: Τα εισοδήματα, οι περιουσιακές δυνατότητες και οι πραγματικές οικονομικές υποχρεώσεις.

Η υγεία: Τυχόν προβλήματα υγείας ή άλλες ιδιαίτερες ανάγκες.

Η παρουσία ανήλικων παιδιών: Η ανάγκη διατήρησης ενός σταθερού περιβάλλοντος διαβίωσης.

Οι συνθήκες της διάστασης: Τα πραγματικά περιστατικά που καθιστούν αναγκαία τη ρύθμιση της χρήσης.

Η σχετική κρίση βασίζεται στη στάθμιση των περιστάσεων και όχι σε ένα αποκλειστικό κριτήριο.

4. Μπορεί να παραμείνει στην κατοικία ο σύζυγος που δεν είναι ιδιοκτήτης;

Ναι, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 1393 ΑΚ.

Η κυριότητα δεν αποτελεί από μόνη της εμπόδιο στη δικαστική παραχώρηση της χρήσης στον άλλο σύζυγο.

Πρακτικό παράδειγμα

Ένα ζευγάρι κατοικεί στη Λάρισα σε διαμέρισμα που ανήκει αποκλειστικά στον σύζυγο.

Μετά τη διάσταση, τα δύο ανήλικα παιδιά εξακολουθούν να διαμένουν με τη μητέρα τους, η οποία δεν διαθέτει άλλη κατάλληλη κατοικία.

Ο πατέρας, αντίθετα, διαθέτει τη δυνατότητα να εγκατασταθεί σε διαφορετικό ακίνητο.

Στην περίπτωση αυτή μπορεί να εξεταστεί η δικαστική παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής κατοικίας στη μητέρα, παρότι το ακίνητο ανήκει στον πατέρα.

Το παράδειγμα είναι ενδεικτικό. Η τελική απόφαση εξαρτάται από όλα τα πραγματικά περιστατικά και δεν προκύπτει αυτομάτως από τη διαμονή των παιδιών με τον έναν γονέα.

5. Τι ισχύει όταν υπάρχουν ανήλικα παιδιά;

Η παρουσία ανήλικων παιδιών αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο κατά την αξιολόγηση της χρήσης της οικογενειακής στέγης.

Το δικαστήριο εξετάζει αν η απομάκρυνση των παιδιών από την οικογενειακή κατοικία θα μπορούσε να επηρεάσει:

• Τη σχολική τους καθημερινότητα.

• Τις κοινωνικές και φιλικές σχέσεις.

• Τη σταθερότητα του οικογενειακού περιβάλλοντος.

• Την πρόσβαση στην εκπαίδευση και στις δραστηριότητες.

• Τις συνθήκες καθημερινής φροντίδας.

• Τη σωματική και ψυχική τους ευημερία.

Η διατήρηση της κατοικίας μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία κατά τη μεταβατική περίοδο του χωρισμού.

Ωστόσο, η ύπαρξη ανήλικων παιδιών δεν οδηγεί αυτομάτως σε παραχώρηση της οικογενειακής στέγης. Το δικαστήριο συνεκτιμά και τις υπόλοιπες περιστάσεις.

6. Τι γίνεται όταν το σπίτι είναι μισθωμένο;

Η ειδική προστασία της οικογενειακής στέγης δεν περιορίζεται στα ιδιόκτητα ακίνητα.

Εφόσον το μισθωμένο ακίνητο χρησιμοποιείται ως κύρια οικογενειακή κατοικία, μπορεί να εξεταστεί η παραχώρηση της χρήσης του στον έναν σύζυγο.

Για παράδειγμα, το μισθωτήριο μπορεί να έχει υπογραφεί μόνο από τον έναν σύζυγο, ενώ στην κατοικία διέμενε ολόκληρη η οικογένεια.

Η δικαστική ρύθμιση της χρήσης πρέπει να εξετάζεται σε συνδυασμό με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που προκύπτουν από τη μίσθωση.

Η παραχώρηση της χρήσης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι τροποποιούνται όλες οι συμβατικές υποχρεώσεις έναντι του εκμισθωτή.

Απαιτείται ειδικός έλεγχος του μισθωτηρίου και της δικαστικής ρύθμισης.

7. Μπορεί ο ιδιοκτήτης να ζητήσει από τον άλλο σύζυγο να φύγει;

Ο σύζυγος που είναι ιδιοκτήτης της κατοικίας δεν αποκτά αυτομάτως το δικαίωμα να απομακρύνει μονομερώς τον άλλο σύζυγο με οποιονδήποτε τρόπο.

Όταν υπάρχει διαφωνία σχετικά με τη χρήση της οικογενειακής κατοικίας, πρέπει να εξετάζεται η κατάλληλη νόμιμη διαδικασία.

Ιδιαίτερα όταν έχει εκδοθεί δικαστική απόφαση που παραχωρεί τη χρήση στον άλλο σύζυγο, η ύπαρξη κυριότητας δεν επιτρέπει την παραβίαση της απόφασης.

Αντίστοιχα, ο σύζυγος που εξακολουθεί να κατοικεί στο ακίνητο δεν αποκτά, μόνο εξαιτίας της παραμονής του, δικαίωμα κυριότητας.

Η διάκριση μεταξύ κυριότητας και δικαιώματος χρήσης είναι καθοριστική.

8. Μπορεί να παραχωρηθεί μόνο ένα μέρος της κατοικίας;

Ναι. Το άρθρο 1393 ΑΚ προβλέπει τη δυνατότητα παραχώρησης της αποκλειστικής χρήσης ολόκληρου ή τμήματος της οικογενειακής στέγης.

Ωστόσο, η πρακτική καταλληλότητα μιας τέτοιας ρύθμισης εξαρτάται από:

• Τη διαρρύθμιση του ακινήτου.

• Τις σχέσεις των συζύγων.

• Τη δυνατότητα ανεξάρτητης χρήσης χώρων.

• Την παρουσία και τις ανάγκες των παιδιών.

• Την ανάγκη αποφυγής νέων συγκρούσεων.

Η παραχώρηση μέρους της κατοικίας δεν είναι κατάλληλη για κάθε οικογενειακή περίπτωση.

9. Μπορεί να ζητηθεί προσωρινή παραχώρηση της οικογενειακής στέγης με ασφαλιστικά μέτρα;

Ναι.

Όταν υπάρχει επείγουσα ανάγκη προσωρινής ρύθμισης της οικογενειακής κατοικίας, μπορεί να ζητηθεί δικαστική προστασία με τη διαδικασία ασφαλιστικών μέτρων.

Το άρθρο 735 ΚΠολΔ προβλέπει τη δυνατότητα λήψης πρόσφορων μέτρων για τη ρύθμιση των σχέσεων των συζύγων.

Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να ζητηθεί:

• Προσωρινή παραχώρηση της αποκλειστικής χρήσης της κατοικίας.

• Προσωρινή ρύθμιση της διαμονής των συζύγων.

• Κατάλληλα μέτρα προστασίας των οικογενειακών σχέσεων.

• Άλλη πρόσφορη προσωρινή ρύθμιση που δικαιολογείται από τα περιστατικά.

Εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, μπορεί επίσης να εξεταστεί η δυνατότητα προσωρινής διαταγής.

Η επιλογή της διαδικασίας εξαρτάται από τον επείγοντα χαρακτήρα της υπόθεσης και την ανάγκη άμεσης προστασίας.

10. Πώς ζητείται δικαστικά η χρήση της οικογενειακής κατοικίας;

Όταν δεν υπάρχει συμφωνία, η χρήση της οικογενειακής στέγης μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής ρύθμισης.

Η βασική διαδικασία περιλαμβάνει:

1ο στάδιο – Εξέταση των πραγματικών συνθηκών

Αξιολογούνται η διακοπή της συμβίωσης, οι ανάγκες στέγασης, οι οικονομικές δυνατότητες και οι οικογενειακές συνθήκες.

2ο στάδιο – Έλεγχος των δικαιωμάτων επί του ακινήτου

Εξετάζεται αν το ακίνητο είναι ιδιόκτητο, κοινό ή μισθωμένο και ποια δικαιώματα υφίστανται επ' αυτού.

3ο στάδιο – Συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων

Συγκεντρώνονται στοιχεία που τεκμηριώνουν την ανάγκη παραχώρησης της χρήσης, τις ιδιαίτερες συνθήκες και το συμφέρον των παιδιών.

4ο στάδιο – Υποβολή δικαστικού αιτήματος

Ανάλογα με τις περιστάσεις, εξετάζεται η άσκηση αγωγής ή η αίτηση ασφαλιστικών μέτρων.

5ο στάδιο – Δικαστική κρίση

Το δικαστήριο αξιολογεί τα αποδεικτικά στοιχεία και αποφασίζει αν δικαιολογείται η παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής κατοικίας.

11. Πρέπει να καταβάλλεται μίσθωμα ή αντάλλαγμα στον ιδιοκτήτη σύζυγο;

Η παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής κατοικίας δεν σημαίνει σε κάθε περίπτωση ότι πραγματοποιείται υποχρεωτικά χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα.

Σύμφωνα με τη νομολογιακή αντιμετώπιση, η παραχώρηση μπορεί, ανάλογα με τις περιστάσεις, να γίνεται με ή χωρίς αντάλλαγμα.

Επίσης, η αξία της παραχωρούμενης χρήσης μπορεί να συνεκτιμάται σε ζητήματα διατροφής, εφόσον συντρέχουν οι αντίστοιχες προϋποθέσεις.

Δεν υπάρχει γενικός κανόνας ότι ο σύζυγος που παραμένει στην οικογενειακή κατοικία υποχρεούται πάντοτε να καταβάλλει μίσθωμα στον ιδιοκτήτη.

Το ζήτημα απαιτεί εξέταση της συγκεκριμένης ρύθμισης και των πραγματικών περιστατικών.

12. Ποιος πληρώνει τους λογαριασμούς και τα έξοδα του σπιτιού;

Η παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής στέγης μπορεί να δημιουργεί πρόσθετα ερωτήματα σχετικά με την κατανομή των δαπανών.

Ενδεικτικά, ανακύπτουν ζητήματα για:

• Λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος και νερού.

• Θέρμανση και κοινόχρηστες δαπάνες.

• Μίσθωμα κατοικίας.

• Συντήρηση και επισκευές.

• Άλλες λειτουργικές υποχρεώσεις.

Η κατανομή των δαπανών εξαρτάται από τη συμφωνία, τη δικαστική ρύθμιση και τις εφαρμοστέες διατάξεις.

Η παραχώρηση της χρήσης δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι ο σύζυγος που αποχωρεί απαλλάσσεται από κάθε οικονομική υποχρέωση ή ότι εκείνος που παραμένει επιβαρύνεται με όλες τις δαπάνες.

13. Τι συμβαίνει με την οικογενειακή στέγη μετά την έκδοση του διαζυγίου;

Η διάκριση μεταξύ διάστασης και αμετάκλητου διαζυγίου είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Η ειδική δικαστική παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής στέγης βάσει του άρθρου 1393 ΑΚ συνδέεται με τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσης.

Σύμφωνα με τη νομολογία του Αρείου Πάγου, η συγκεκριμένη ρύθμιση παύει αυτοδικαίως με την αμετάκλητη λύση ή ακύρωση του γάμου.

Από το χρονικό αυτό σημείο, τα ζητήματα κυριότητας, κατοχής και χρήσης διέπονται καταρχήν από τις γενικές διατάξεις του εμπράγματου και ενοχικού δικαίου.

Επομένως, η προηγούμενη παραχώρηση χρήσης δεν δημιουργεί από μόνη της μόνιμο δικαίωμα παραμονής μετά το αμετάκλητο διαζύγιο.

Διαφορετικό ζήτημα αποτελεί η ύπαρξη έγκυρης συμφωνίας μεταξύ των μερών ή άλλης αυτοτελούς νομικής βάσης που ρυθμίζει τη χρήση της κατοικίας.

14. Μπορεί να τροποποιηθεί μια δικαστική απόφαση για την οικογενειακή στέγη;

Ναι. Το άρθρο 1393 ΑΚ προβλέπει τη δυνατότητα αναθεώρησης της απόφασης όταν το επιβάλλουν οι περιστάσεις.

Για παράδειγμα, μπορεί να μεταβληθούν:

• Οι οικονομικές δυνατότητες των συζύγων.

• Οι ανάγκες στέγασης.

• Ο τόπος διαμονής των παιδιών.

• Η δυνατότητα εξεύρεσης άλλης κατοικίας.

• Οι οικογενειακές και προσωπικές συνθήκες.

Η τροποποίηση δεν επέρχεται αυτομάτως επειδή ένας σύζυγος διαφωνεί πλέον με την υπάρχουσα ρύθμιση.

Πρέπει να εξεταστούν οι νέες συνθήκες και η κατάλληλη νόμιμη διαδικασία.

15. Τι ισχύει όταν υπάρχει ενδοοικογενειακή βία;

Σε περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας, η ανάγκη προστασίας του θύματος και των παιδιών αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει ειδικά μέτρα προστασίας, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, την απομάκρυνση του υπαίτιου από την οικογενειακή κατοικία.

Οι δυνατότητες προστασίας πρέπει να εξετάζονται σε συνδυασμό με την ειδική νομοθεσία για την ενδοοικογενειακή βία και τις σχετικές δικονομικές διατάξεις.

Όταν υφίσταται άμεσος κίνδυνος, προέχει η προστασία της σωματικής και ψυχικής ασφάλειας των εμπλεκομένων.

16. Ποια δικαιολογητικά χρειάζονται για τη διεκδίκηση της οικογενειακής στέγης;

Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να χρειαστούν:

• Πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης.

• Ληξιαρχική πράξη γάμου.

• Τίτλος κυριότητας του ακινήτου ή μισθωτήριο.

• Στοιχεία που αποδεικνύουν τη χρήση ως κύριας οικογενειακής κατοικίας.

• Φορολογικές δηλώσεις και εκκαθαριστικά.

• Στοιχεία εισοδημάτων και περιουσίας.

• Στοιχεία για τις στεγαστικές ανάγκες των συζύγων.

• Έγγραφα σχετικά με τα ανήλικα παιδιά και τη σχολική τους καθημερινότητα.

• Προηγούμενες δικαστικές αποφάσεις ή συμφωνίες.

• Άλλα νόμιμα αποδεικτικά στοιχεία για τις ιδιαίτερες οικογενειακές περιστάσεις.

Η ακριβής επιλογή των εγγράφων εξαρτάται από τη νομική βάση και τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης.

17. Συχνές ερωτήσεις για την οικογενειακή στέγη

Αν το σπίτι είναι στο όνομα του συζύγου μου, μπορώ να παραμείνω μετά τον χωρισμό;

Ναι, είναι δυνατόν να ζητηθεί δικαστική παραχώρηση της χρήσης, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 1393 ΑΚ.

Η μητέρα που διαμένει με τα παιδιά παίρνει αυτομάτως το σπίτι;

Όχι. Το συμφέρον των παιδιών αποτελεί σημαντικό κριτήριο, αλλά η παραχώρηση δεν είναι αυτόματη.

Μπορεί ο ιδιοκτήτης να με διώξει χωρίς δικαστική διαδικασία;

Η ιδιοκτησία δεν επιτρέπει από μόνη της οποιαδήποτε μονομερή απομάκρυνση. Πρέπει να εξετάζονται τα δικαιώματα των μερών και η νόμιμη διαδικασία.

Μπορώ να ζητήσω ασφαλιστικά μέτρα για να παραμείνω στην κατοικία;

Ναι, όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις επείγουσας προσωρινής προστασίας.

Τι γίνεται αν το σπίτι είναι νοικιασμένο στο όνομα του άλλου συζύγου;

Μπορεί να εξεταστεί η εφαρμογή του άρθρου 1393 ΑΚ, αλλά πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι όροι της μίσθωσης.

Πρέπει να πληρώνω ενοίκιο στον σύζυγο που είναι ιδιοκτήτης;

Όχι υποχρεωτικά. Το ζήτημα της παραχώρησης με ή χωρίς αντάλλαγμα εξαρτάται από τη συγκεκριμένη περίπτωση.

Μέχρι πότε ισχύει η δικαστική παραχώρηση της οικογενειακής κατοικίας;

Η ειδική ρύθμιση του άρθρου 1393 ΑΚ συνδέεται με τη διάσταση και, σύμφωνα με τη νομολογία, παύει αυτοδικαίως με την αμετάκλητη λύση ή ακύρωση του γάμου.

Μπορεί να αλλάξει μια προηγούμενη απόφαση;

Ναι, όταν οι περιστάσεις δικαιολογούν την αναθεώρησή της.

Μπορεί να παραχωρηθεί η κατοικία ακόμη και αν δεν υπάρχουν παιδιά;

Ναι. Η ύπαρξη ανήλικων παιδιών δεν αποτελεί απόλυτη προϋπόθεση. Εξετάζονται οι ιδιαίτερες συνθήκες των συζύγων και οι λόγοι επιείκειας.

18. Γιατί είναι σημαντική η έγκαιρη νομική καθοδήγηση;

Η χρήση της οικογενειακής στέγης δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα ιδιοκτησίας.

Συνδέεται με την προστασία της οικογένειας, τις ανάγκες στέγασης των συζύγων και τη διατήρηση ενός σταθερού περιβάλλοντος για τα ανήλικα παιδιά.

Η κατάλληλη νομική προετοιμασία συμβάλλει:

• Στον έλεγχο των δικαιωμάτων επί της κατοικίας.

• Στην αξιολόγηση των προϋποθέσεων παραχώρησης της χρήσης.

• Στην αντιμετώπιση διαφωνιών μετά τη διάσταση.

• Στην προετοιμασία αγωγής ή αίτησης ασφαλιστικών μέτρων.

• Στη διασφάλιση των δικαιωμάτων των συζύγων και των παιδιών.

• Στην αντιμετώπιση ζητημάτων που ανακύπτουν μετά το διαζύγιο.

Σκοπός της δικαστικής ρύθμισης είναι η εξεύρεση μιας δίκαιης και κατάλληλης λύσης για τη χρήση της οικογενειακής κατοικίας κατά τη διάρκεια της διάστασης, με σεβασμό στις ανάγκες όλων των μελών της οικογένειας.

Κάθε υπόθεση εξετάζεται εξατομικευμένα, με βάση τα δικαιώματα των συζύγων, τις ιδιαίτερες οικογενειακές συνθήκες και τις ισχύουσες διατάξεις.